Svi mi umiremo jednom, a veliki ljudi po dva puta: jednom kada ih nestane sa zemlje, a drugi put kada propadne njihova zadužbina...
Ivo Andrić

Izgradnja

Ferhadija je bila podignuta na prostoru između potoka Crkvine (Crkvene) i rijeke Vrbas, u nekadašnjem Donjem Šeheru. Prema tarihu (natpisu) isklesanom u kamenu više portala, džamija je dovršena hidžretske 987 ili 1579 nove ere. Pjesnik Sipahi, za koga se vjeruje da je bio sekretar Ferhad - Paše, ispjevao je tarih (natpis) nad ulaznim portalom u kome je opisao džamiju kao "velebnu bogomolju".

Prijevod tariha (natpisa) glasi:

Ovu velelebnu Bogomolju podižem u ime Allaha
Dobrotvor Ferhad - Beg pomagač vijernika.
Žednim mačem uklesa u mramor svoje junačko ime.
Sa ratnim imetkom podiže dobro taj odabrani muž.
Sipahi prispjevši građevini reče joj hronogram:
U ime Allaha sagrađeno je ovo mjesto za vjernike.


Kao jednu od svojih mnogobrojnih zadužbina Ferhadiju je podigao Ferhad - Paša Sokolović, rođak velikog vezira, Mehmed - Paše Sokolovića. Džemal Čelić u svom djelu ”Ferhadija u Banjaluci” naglašava da Ferhad-pašino srodstvo sa velikim vezirom nije sasvim jasno. Zna se da je bio član te velike porodice koja je dala neizbrisiv pečat vremenu u kojem su živjeli ali i vremenu iza njih. Sokolovići su bili jedna seljačka porodica iz istočne Bosne, najpoznatiji od njih Mehmed-paša Sokolović je bio veliki vezir trojici sultana- Sulejmana Veličastvenog, Selima II i Murata III, dijelio je sa njima moć i slavu, došao pod zidine Beča, a bosanski jezik je učinio jezikom tadašnje diplomatije. Za Ferhad-pašu se zna da mu se otac zvao Rustam-beg Sokolović, imao je braću Ali- bega i Derviš-pašu, a sin Mehmed-beg i njegovi potomci su živjeli u Banjaluci.


Ferhad - Paša Sokolović je od 1566 do 1574-e godine bio kliški sandžakbeg; poslije toga je bio posljednji bosanski sandžakbeg (1574 - 1580) i prvi beglerbeg (1580 - 1588), a pri kraju života bio je unaprijeđen za namjesnika- vezira u Budimu od 1588 do 1590 kada je mučki ubijen.
On je utemeljio dio Banja Luke koji se naziva Donji Šeher, nasuprot Gornjem Šeheru koji datira jos iz vremena prve decenije nove ere i doba ilirskih plemena.

Citat: Prvih godina nove ere rimski istoričar Tacit u knjizi Anali I i II, opisuje borbe rimskih legija protiv Ilira. Opisujući Gornji Šeher, Tacit piše o toplim vrelima, vodi na Grabu više Gornjeg Sehera zvanu točkovi i ploči sa rimskim natpisom. Česma, zvana točkovi je bila u kamenu, a iz točkova, željeznih cijevi tekla je voda u velikim mlazevima. Nasred kamenog postolja bio je natpis na latinskom jeziku "česmu podižu rimski legionari".

Priča - legenda govori da su tu česmu podigli rimski legionari kada su prolazili na bojne pohode prema Savi i Dunavu u borbu protiv germanskih plemena, Gota i Vizigota te Avara i Huna.


Sa Ferhad - Pašom Sokolovićem otvara se novo poglavlje u razvoju Banja Luke. On je 22.09.1575 godine pobijedio vojsku habsburškog generala, barona Herberta Auspergera u bici na rijeci Radonji u Hrvatskoj. U toj bici je Ausperger poginuo dok mu je sin Volf (Vuk) zarobljen. Na ime otkupnine je Ferhad - Paša, prema svedočenju svog rođaka, turskog istoričara Ibrahima Pečevije, u "Hronici događaja između 1520 i 1639" dobio 30.000 dukata. Od tog ratnog otkupa Ferhad- paša je podigao džamiju koja je po njemu dobila ime, do nje mekteb, sahatkulu, šadrvan, vodovod, kaldrmu od stare Banja Luke pa do potoka Crkvine (Crkvena), preko kojeg je sagrađen i kameni most. Preko Vrbasa je sagrađen drveni most. Za održavanje svoje zadužbine u Banja Luci Ferhad- beg je prema vakufnami koja je legalizovana 25. januara 1587. godine ostavio oko ”200 dućana, brojne zemljišne posjede, jedan karavan- saraj, hamam (kupatilo), mlin na Vrbasu, veliki hambar ( silos za žito), te saraj (dvor) u kojem će odsjedati bosanski namjesnici- valije dok upravljaju Banja Lukom. U čaršiji je sagradio bezistan ( natkriveni zanatski centar), a u blizini džamije medresu-posebno učilište u kojem će se predavati islamska tradicija (suma). Medresa je bila najznačajnije učilište od pet banjalučkih medresa.

Kao jedan od supotpisnika Ferhad- pašine vakufname pojavljuje se njegov visoki službenik, Hasan Tefterdar, koji je sagradio za sebe i svoju ženu, džamiju Arnaudiju nekih 300 metara od Ferhadije. Fermanom od 2. decembra 1587. godine sultan Murat III je oslobodio ”stanovnike kasabe Banja Luke od plaćanja svih poreza i daća zbog blizine njihove kasabe serhatu (granici).” Ferhad- paša je umro u Budimu 1590., ubio ga je njegov rob, a tijelo mu je prenešeno u Banja Luku, da bi ga po njegovoj želji sahranili u turbe koje se nalazilo kraj džamije. Evlija Čelebi u svom ”Putopisu” je već 1660. godine Ferhadiju okarakterisao ”poput carske”.

O neimarima Ferhadije nema nikakvih pisanih podataka. Dž. Čelić je u svom djelu ”Ferhadija u Banjaluci”, analizirajući arhitekturu Ferhadije došao do zaključka da je ” organizator i rukovodilac posla bio dobavljen iz Carigrada, iz Mimar Sinanove škole, i da se pri tom radilo o nekom od najsposobnijih učenika”.

Predanje o majstorbaši Radi i njegovim saradnicima Petru, Pavlu, Simi, Ivanu i Dragoju je zabilježio Anto Hangi. Slično kao i u starogrčkoj legendi o Dedalu i Ikaru, ova banjalučka legenda kaže da je Rade sa svojim saradnicima poletio sa minareta da bi se spasili od Ferhad- paše kada su završili izgradnju džamije. Let je završio tragično, svi su pali na obližnja brda koja su kasnije po njima dobila imena. Iako predivna i lijepa ova legenda ne odgovara istini jer je neimar Rade bio legendarna ličnost narodnih umotvorina koja historijski spada u prvu polovinu 18 stoljeća. Isto tako nema slučaja izgradnje sličnih objekata koji su bili povjereni domaćim graditeljima.

Bilo kako bilo na kraju Ferhad- pašine vakufname se pojavljuju dva dunđera kao svjedoci: Hadži Nezir i Deli Spahija i velika je vjerovatnoća da su njih dvojica, pored najodgovornijih mimara (arhitekte) i muhendisa (inžinjera), bili dio jedne veće grupe izvođača ove džamije.

Manisa-Ferhadija

Iako džamije Ferhadije danas nema u Banja Luci, ona postoji i dan danas u Turskoj ali u malo većem izdanju i pod drugim imenom. To je džamija koja je je veoma slična sa Ferhadijom. Radi se o džamiji sultana Murata III u Manisi kod Izmira, iz 1585/86. Razlike su jedino u tome da džamija u Manisi kao sultanova zadužbina, ima dva minareta, umjesto 3 trijem joj je pokriven sa 5 kupolica i općenito su svi dijelovi pa i kupola viši nego kod Ferhadije. Međutim ima mnogo konstruktivnih i drugih detalja koji su identični kod ove dvije džamije i upućuju na razrješenje porijekla tipa banjalučke Ferhadije. Prije svega kupola je kod džamije u Manisi isto kao i kod Ferhadije srazmjerno malog raspona prema opštoj prostranosti građevine i konstruisana je nad prelomljenim lucima. Obilje svjetlosti je i ovdje postignuto velikim brojem pendžerskih otvora postavljenih samo u više zona. Isto je riješen i proporcionisan mihrab, a do u tančine je jednaka kamena plastika ulaznog dijela minbera. Za neke dijelove unutrašnje dekorativne plastike kod obe džamije su korišteni isti nacrti, tj. kartoni.

Džamiju u Manisi je projektovao Kodža Mimar Sinan, glavni arhitekta Carstva od 1539- 1588 kada je umro. Zbog svoje velike starosti, imao je 94 godine, Sinan je izvođenje radova na terenu pri kraju svog života povjeravao svome najboljem pomoćniku - neimaru Mahmudu. Ferhadija je nastala samo četiri godine prije postavljanja kamena temeljca džamiji u Manisi i zato je, zbog velike sličnosti ove dvije džamije, logično zaključiti da su i njeni planovi nastali u Istanbulu. Njeno izvođenje mogao je Sinan takođe osmisliti i povjeriti Mahmudu, koji se tako mogao ogledati i provjeriti potpuno nova rješenja na Ferhadiji kao jednoj vrsti prototipa i polaznog i opitnog objekta i eksperimenta pred buduće izvođenje zadužbine sultana Murata III u Manisi.

Analogija Ferhadije i džamije u Manisi potvrđuje da je projekt Ferhadije džamije ponikao u carigradskom dvorskom ateljeu starog neimara Sinana. Sinana više nema, ali je lijepo znati da tamo negdje u Manisu u Turskoj ima jedna džamija koja je tako slična Ferhadiji. A kada dođe vrijeme za ponovnu gradnju Ferhadije, moći će se ponovo reći da Manisa džamija ima sestru u srcu daleke joj Bosanske Krajine i Banja Luke. Tako će, ako su istinite riječi Ive Andrića navedene na početku ovog rada, Ferhad- paša Sokolović ponovo dobiti svoju zadužbinu i neće umrijeti po drugi put.

Arhitektura

Ferhadija je u stilskom pogledu predstavljala najčišći primjer osmanske arhitekture u Bosni Hercegovini, Srbiji i Makedoniji. Imala je razuđeni molitveni prostor, istureni mihrabski prostor, visoki trijem i jedno minare koje je bilo prislonjeno uz desni ugao glavnog dijela džamije. Fasada je bila od blokova žućkastog tufa. Centralni prostor u središtu džamije velicine 6,60 x 7,50 metara, bio je presveden blagom elipsoidnom kupolom koju su poduhvatala tri visoka i široka noseca luka. Na ovaj potkupolni prostor na jugoistočnoj strani nadovezuje se veliki mihrabski prostor (6,22 x 4,02m.) koga pokriva polukupola, a na bočnim stranama pripojeni su uzdužni pravougaoni prostori (2,95 x 8,10m.) presvedeni sa po jednim koritastim polusvodom.


Dodavanjem bočnih, kao i velikog mihrabskog prostora uspjelo se dobiti veliki i pregledan unutrašnji volumen. Širina mu na taj način dostiže 12,50, a dužina od portala do mihraba 12,21 metara. Trijem je bio veoma visok i protezao se cijelom širinom čeonog zida džamije (zapadna strana). Nosila su ga četiri monolitna stuba kružnog presjeka, iznad čijih arkada su bile tri kupolice.

Uz desni prednji ugao molitvenog dijela prislanjao se šesnaestostrani minaret visok 41,5 metara, koji se jednim dijelom oslanjao na bočni zid džamije. Minaret je imao petostrano postolje, a u njega se ulazilo s' polja, pored trijema.
Na mahvil su vodila dva zavojita stepeništa izvedena u masovnim kamenim stubovima koji očaravaju čeoni zid džamije. Konstrukcija mahvila, bila je novijeg datuma, dok su kameni stubovi bili originalni.
Visok 7,30 metara i veoma uzan mihrab dominirao je svojom jednostavnošću jugoistočnim zidom mihrabskog prostora. Još jednostavnije je bio ukrašen minber, a isticao se bogatim materijalom, crvenim mermerom.

Posebnosti

Tipu takozvanih višeprostornih kupolnih džamija sa razuđenom osnovom pripadala su na tlu bivše Jugoslavije samo tri džamije: Jahja - Pašina džamija u Skoplju (1503 - 1504), Gazihusrevbegova džamija u Sarajevu (1531) i džamija Ferhad - Paše Sokolovića u Banja Luci (1579). Ferhadija je bila izrazito monumentalna varoška džamija ako je upoređujemo sa ostale dvije navedene džamije. Bočni prostori kod npr. Gazihusrevbegove džamije, iako povezani sa centralnim dijelom džamije, su predstavljali izdvojena odjeljenja sa posebnom funkcijom našto ukazuju sporedni portali sa prilaznim stepenistima koja do nje vode. Kod Ferhadije to nije bio slučaj. Iako je imala prostrane bočne dijelove, oni su predstavljali homogenu cijelinu sa potkupolnim prostorima i nikad nisu imali posebne funkcije ni posebne bočne portale.

Međutim Ferhadija je imala nekoliko samo njoj svojstvenih karakteristika koje su je činile jednom od najinterensantnijih i najznačajnih spomenika osmanlijske umjetnosti kod nas.

• Bočni prostori sa svojim osebujnim načinom presvođenja.

• Kombinacija polukupole nad mihrabskim prostorom, glavne kupole i bočnih polusvodova koji kockasto postolje kupole poduhvataju i sa jedne i sa druge strane je bila jedinstveno konstruktivno rješenje njenog svodnog sistema.

• Dva stepeništa za izlaz na mahvil -primjenjeno prije Ferhadije samo kod Jahja- pašine džamije u Skoplju, 1503/04.

• Toliko obilje svjetlosti u unutrašnjosti građevine je bilo nepoznato na našem tlu i prije i poslije ove zadužbine. Ferhadija je imala zaista velik broj prozorskih otvora. Pored portala i dvije uzane i vitke niše pomoćnih mihraba, na čeonom zidu imala je sa svake strane dva pendžera , postavljena jedan više drugog. Za razliku od ogromne većine drugih džamija ove vrste ovakav sistem plasiranih prozorskih otvora se ponavljao i na bočnim zidovima i na zidu prema kibli, a izuzetak su činili samo bočni zidovi mihrabskog prostora, gdje se prozori javljaju samo u gornjoj a ne i u donjoj zoni.

• Na kupoli je imala čak 12 otvora, 5 na polukupoli i tri grupisana otvora koja je neimar kao jednu cjelinu otvorio na čeonom zidu centralnog kubičnog dijela, iznad trijema, a iza njegove središnje kupole.

Uništenje

Od svog nastanka 1579. godine je džamija više puta bila oštećivana. Prvi put je sanirana u decembru 1652. kada joj je popravljen vrh minareta.

Pretrpjela je i neka manja oštećenja u toku Austro- Turskog rata u ljeto 1737, a u jednom od dva požara koji su harali u Donjem Seheru u 19. vijeku bila je neznatno oštećena. Pri kraju prvog svjetskog rata i džamija i turbeta u njenom dvorištu su ostala bez olovnog pokrivača. Isto se desilo i sa Aladža- Šarenom džamijom u Foči, kada su 1917. austrougarske vlasti prikupljale olovo ne bi li nekako preokrenuli ishod rata u svoju korist. Tokom bombardovanja u maju 1944. srušen je njen naknadno dozidan spoljni trijem, a cijela građevina dobro rastresena. Poslije rata je stavljena pod zaštitu države, 1951. i 1953. prvi puta je sanirana njena fasada. Izvršeno je čišćenje svih fasada od maltera, otkrivena je struktura zida od sedre, a na mjestima gdje je sedra bila oštećena izmijenjeni su površinski dijelovi. Malo kasnije 1959. godine je saniran trijem, tj. stubovi trijema kao i turbeta. Stubovi trijema su uslijed požara i bombardiranja bili raspucali pa je prijetila opasnost da se raspuknu.

Zadnji puta je sanirana 1971- 1972, od posljedica zemljotresa koji je pogodio Banja Luku oktobra 1969. godine, kada se obrušio gornji dio minareta od šerefeta nagore.

Miniranje

1993, 6. maj: Prema nekim očevicima, oko 23 sata, večer uoči rušenja Ferhadije i Arnaudije, susjedi su sa svojih prozora gledali kako policija blokira sve ulice u blizini ovih džamija i onda su čuli kako se vojni kamioni zaustavljaju u njihovoj blizini.

1993, 7. maj: Džamija je djelomično bila uništena ekplozivom detoniranim u 03.05 sati 7. maja 1993. godine od strane nepoznatih srpskih nacionalista. Nakon prvog rušenja, vlasti Republike Srpske su organizovale potpuno rušenje i čišćenje terena na kojem se nalazio cjelokupni kompleks džamije. Ostaci ruševina su odvezeni na gradsku deponiju. Kratko nakon rušenja Ferhadije srušena je i obližnja sahat-kula.

1993, 8. maj, poslije ponoći: Porušeni i ostaci Ferhadije. U narednim danima, zvaničnici Islamske zajednice pišu brojna pisma gradonačelniku Banje Luke Predragu Radiću, tražeći da preostali fragmenti džamije ne budu bačeni na gradsko smetljište. Sva pisma su ostala bez odgovora.

1993, septembar: Groblje, cvijeće i ograda uništeni, a ostatke uklonilo Javno preduzeće "Put".

1994, 18. februar: Skupština općine Banja Luka odlučila da se izradi novi regulacioni plan za područja "Jug IV-VII" i u naredne tri godine zabranila gradnju na ovim područjima, unutar kojih se nalazila većina srušenih džamija.

1996, april: Geometri na lokalitetu Ferhadije obilježavali lokaciju ulice koja treba biti izgrađena naspram Express-restorana, u blizini Ferhadije.

1996, 16. oktobar: Javno komunalno preduzeće "Čistoća", na osnovu općinske naredbe, nastavlja čišćenje lokacije Ferhadije: posječene su topole, žuta zgrada je srušena i uklonjen različit materijal.

1997, 17. oktobar: Radnici "Čistoće" vade kosti lubanje i butne kosti iz mezara, stavljaju u vreću od cementa i bacaju ih na kamion, a potom na njih nabacuju smeće. Zvaničnici OHR-a spriječili rušenje zgrade Odbora IZ.

1996, 6. novembar: Na vlasničkim izvodima banjalučke općine više nije bilo Ferhadije, groblja, niti okolnih zgrada.

1996, 4. decembar: Islamska zajednica podnijela žalbu Domu za ljudska prava, tražeći dozvolu za podizanje ograda na lokalitetima 15 srušenih banjalučkih džamija i dozvolu za njihovu ponovnu izgradnju.

1998, 9. novembar: Saslušanje o zahtjevu Islamske zajednice održano pred vijećem Doma za ljudska prava u Banjoj Luci. Nakon intervencija općinske vlasti, Ugostiteljska škola i Međunarodni press-centar uskratile dozvolu za održavanje saslušanja u njihovim prostorima. Uz intervenciju OSCE-a, prostor za saslušanje osiguran u prostorijama Agroprom banke u Banjoj Luci.

1999, 11. juni: Dom za ljudska prava donio odluku u slučaju Islamska zajednica protiv Republike Srpske. Sa 11 glasova za i dva protiv, Dom za ljudska prava utvrdio da postoji diskriminacija prava na slobodu vjerovanja i prava na slobodno korištenje vlastite imovine pripadnika Islamske zajednice u Banjoj Luci. Vlastima RS-a je naređeno brzo izdavanje dozvola za obnovu sedam porušenih džamija, uključujući Ferhadiju.

2000, 9. august: Islamska zajednica obznanila svoju odlučnost da obnovi Ferhadiju bez obzira da li će vlasti RS-a i Banje Luke izdati dozvolu ili ne. Premijer Vlade RS Milorad Dodik rekao da neće biti dozvoljena obnova džamije bez dobijanja potrebne dozvole.

2001, 27. mart: Misija OSCE-a u BiH pozdravila odluku općinskih vlasti Banje Luke da izdaju urbanističku dozvolu za obnovu Ferhadije. Odluka je izrečena gotovo dvije godine nakon početne naredbe Doma za ljudska prava.

2001, 7. maj: Više hiljada demonstranata spriječilo svečano polaganje kamena temeljca za obnovu Ferhadije. Mnogi su sa povredama primljeni u Banjalučku bolnicu a jedan Bošnjak je nakon povreda preminuo 26. maja 2001.

2001, 18. jun: Svečanost polaganja kamena temeljca za džamiju Ferhadija u Banjaluci uspješno je održana, uprkos demonstracijama. Lideri Republike Srpske, uključujući predsjednika RS Mirka Šarovića, koji je zajedno sa premijerom RS Mladenom Ivanićem prisustvovao svečanosti, pozvali su građane RS da pokažu toleranciju i omoguće održavanje svečanosti. Uprkos ovim apelima, nekoliko stotina demonstratora sukobilo se sa policijom RS. Petnaest policajaca koji su radili na obezbjeđenju objekta bilo je lakše povrijeđeno.

7. maj 2003: Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika donijela je odluku da se područje i ostaci građevinske cjeline - Ferhad-pašina džamija (Ferhadija) u Banjaluci, sa Ferhad-pašinim turbetom, Turbetom Safi-kadune, Turbetom Ferhad-pašinih bajraktara, šadrvanom, džamijskim haremom, ogradnim zidovima i portalom, proglašava  nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine.

2. oktobar 2005: potpisan je ugovor o početku radova na prvoj fazi obnove Ferhad-pašine džamije u Banjoj Luci. Dva dana kasnije, 4. oktobra, u deponiji smeća u Ramićima, desetak kilometara udaljenom od Banje Luke, bageri su počeli otkopavati prvu „masovnu grobnicu“ džamija Ferhadije, Arnaudije i Gazanferije.

Do sada je iz deponije smeća u Ramićima te iz Vrbasa u Kranovcu izvađeno nekoliko hiljada kamenih fragmenata. Ostaci se prvo čiste od zemlje i smeća a zatim peru vodom i specijalnim deterdžentima na uvakufljenoj parceli Ibrahima Obradovića u džematu Vrbanja, koje je on (veličine četiri dunuma) uvakufio specijalno za ovu priliku. Nakon toga se skeniraju i dobijaju kompjutorske brojeve, te slažu po kvalitetu i nekim drugim odlikama. Na kraju ovog procesa će biti dopremljeni na mjesto gdje je bila džamija Ferhadija i deponovani u specijalne drvene ostave, kako bi bili zaštićeni od vremenskih nepogoda. Ostaci ovih banjalučkih džamija bili sakriveni u tri deponije.
 
Tokom ljeta 2006. urađena je sanacija temelja, odnosno bušenje šipova zbog ojačanja temeljne konstrukcije. Nije upotrijebljena bilo kakva mehanizacijam, sve je rađeno ručno. Temelji su ojačani sa 115 šipova koji idu 3,5 metara u dubinu, a pod munarom četiri metra.

30. maja 2007: Poglavar Islamske zajednice u BiH reisu-l-ulema Mustafa efendija Cerić, uzidao je prvi kamen u Ferhatpašinu džamiju u Banjaluci. Izgradnja se obavlja pod nadzorom Arhitektonskog fakulteta iz Sarajeva i državne komisije. Do sada je pronađeno 70 odsto originalnog kamena porušene džamije.

Izvori:
Komisija za ocuvanje nacionalnih spomenika
Web-site Bosnafolk
Arhiva magazina BH Dani